|
home FFI-international: Engels FFI-international Forum
|
Karen Armstrong
Karen Armstrong: het concept van eindeloze grootmoedigheid Wie is die Karen Armstrong, wier boeken over de hele wereld bestsellers zijn, maar die nergens zo goed verkoopt als in Nederland? Zij is een van de weinige denkers/schrijvers in onze tijd die beseft hoe belangrijk godsdienst in het leven van mensen zijn kan. Dat maakt haar wereldwijd tot een uitzondering onder opiniemakers. Sinds de Verlichting wachten zoals bekend de meeste intellectuelen op het einde van de godsdienst, ongeveer zoals vrome Joden hopen op de komst van de Messias. Karen Armstrong deelt die moderne verwachting over het einde van de godsdienst helemaal niet. Moderne ongelovigen zijn van oordeel dat godsdienst niet ‘echt’ is, maar een vertaling van iets anders, bijvoorbeeld een reactie op vernedering, armoede, uitsluiting of discriminatie. Karen Armstrong is van mening dat veel godsdienstig gedrag mogelijkerwijs wel uit zulke dingen zal voortkomen, maar ze gaat niet zo ver dat ze daarom van mening is dat godsdienst niet ook autonoom, op eigen sap en kracht, mensen tot allerlei daden en opvattingen kan brengen, zonder dat er sprake was van vernedering, armoe, enzovoort. Het scheelt natuurlijk dat sociologen als die uit de school van Rodney Stark allang hebben aangetoond dat godsdienst, anders dan moderne mensen denken, niet aan het verdwijnen is. Godsdienstig gedrag (vooral lastig godsdienstig gedrag zoals op jihad willen gaan) is lang niet altijd een reactie op ellende, maar het wordt van goede vrienden overgenomen om hun respect te winnen, althans niet te verliezen. Godsdienst is haast als lachen of huilen: als goede vrienden lachen of huilen, huilen of lachen we mee. Anders zouden we immers ons recht op hun waardering verliezen. Godsdienstsociologen mogen het dan beter weten dan het lezende en redenerende publiek, maar hun inzichten zijn nog lang niet algemeen. Toch voelt elke leek wel dat er iets mis is met de opvatting dat godsdienst aan het verdwijnen is. Er zijn godsdienstige bewegingen die een onstuitbare krimp lijken te vertonen, maar het is goed te zien dat dat niet het hele verhaal is. Over de horizon bloeien allerlei godsdienstige bewegingen als nooit tevoren.
Een centrale term in dit nieuwe boek van Karen Armstrong, in de Nederlandse versie, is de Spiltijd. Dat is niet een woord dat een Nederlandse lezer meteen begrijpen kan. Het gaat hier om het woord ‘spil’ in de betekenis van draaipunt, scharnierpunt, de as waar iets om heen draait. De term is ontleend aan de Duitse psychiater en filosoof Karl Jaspers (1883-1969) die spreekt van de Achse der Weltgeschichte, de ‘as’ of de ‘spil’ van de wereldgeschiedenis. In het Engels axis, vandaar, in het Engels, the axial age. Gelukkig legt het boek het ook kort uit. Het gaat dan om de religieuze omwenteling die zich voorgedaan heeft in de duizend jaar voor het begin van onze jaartelling. In die periode, van de achtste tot de tweede eeuw voor Christus, zouden in nagenoeg alle godsdienstige tradities de rituelen geleidelijk aan verinnerlijkt zijn geraakt. De kern van de betrokken godsdiensten is in die periode verschoven van nadruk op de strikte uitvoering van het godsdienstige ritueel naar het benadrukken van de noodzaak compassie, barmhartigheid, op te brengen jegens de medemens. Althans, zo is wat we van die geschiedenis weten, op te vatten. Nu is barmhartigheid een geesteshouding die door een superieur wordt ingenomen ten opzichte van zijn ondergeschikten. Het is eigenlijk geen democratische houding die gelijken tegenover elkaar aannemen. Barmhartigheid lijkt op christelijke naastenliefde maar is niet hetzelfde. Naastenliefde is wederzijds en horizontaal. Barmhartigheid komt van boven naar beneden. In de eerste eeuwen van onze jaartelling meenden de heidenen in het Romeinse rijk dat de godsdienst van de joden en de christenen daaruit bestond dat joden en christenen de ‘gouden regel’ volgden. Die golden rule luidde ‘wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet’. Een groep bijbelmanuscripten, de Westelijke, voegt de Gouden Regel zelfs toe aan Handelingen 15:20 en 15:29. De standaardtekst heeft die toevoeging niet. Er waren in deze periode trouwens genoeg heidenen die de Gouden Regel ook mooi vonden. Keizer Severus Alexander (222-235) vond de Gouden Regel zelfs zo mooi dat hij die op zijn paleis en op openbare gebouwen liet zetten: quod tibi non vis, alteri ne feceris. Hoe zit het nu met Karen Armstrongs opvattingen over barmhartigheid en naastenliefde? Zij ziet waarschijnlijk niet veel verschil tussen die twee, en in haar enorme oeuvre is vast wel een passage te vinden waarin ze de vloer aanveegt met zeurpieten die hun twijfel uiten over de gelijkstelling van de Gouden Regel met barmhartigheid. De kwestie is toch wel van belang. Moslimse geleerden die over de islam schrijven, van links tot rechts, menen dat de islam de godsdienst van de barmhartigheid is, niet die van zoiets vaags als naastenliefde. Die opvatting is breed vertegenwoordigd, en kan teruggevonden worden zowel bij een bijna-fundamentalist als Sheikh al-Sha’rawi als bij een liberale hervormer als Said al-Ashmawi die het fundamentalisme hardnekkig bestrijdt. In een interview uit 2004 zegt Karen Armstrong bijvoorbeeld: ‘Het belangrijkste dat ik de lezers bij wil brengen is het idee van barmhartigheid. Dat is wat we op dit moment nodig hebben’. Daarop zegt de interviewer: ‘Ja, dat alles neerkomt op de Gouden Regel’. Maar dat was eigenlijk niet wat Karen Armstrong gezegd had. Ze gaat aan de spraakverwarring voorbij en antwoordt: ‘Ik ben er zeker van, in alle religieuze tradities is dat zo, en dat is ook wat de wereld nodig heeft.’ Godsdienst, meent Karen Armstrong, gaat niet in de eerste plaats over geloven in God, maar over ‘ethische alchemie’. Het is een mooie uitspraak, maar het is niet zo makkelijk te begrijpen wat er nu eigenlijk mee bedoeld wordt. Alchemie was toch middeleeuws pre-wetenschappelijk gedoe en goochelarij? Ethiek gaat toch over de vraag welk gedrag goed is? Probeerden alchemisten niet om goud te winnen uit onverschillig welke andere stof? Critici van Karen Armstrong zullen de neiging niet kunnen onderdrukken om de vele bladzijden die zij geschreven heeft als ‘religieuze alchemie’ te karakteriseren. Al vertellend en uitleggend springt Karen Armstrong heen en weer tussen zo’n beetje alle godsdiensten van Azië en Europa in de afgelopen drieduizend jaar, wat uiteraard niet kan zonder dat er tientallen eigennamen van personen en plaatsen vallen die de gemiddelde lezer niet kent, en steeds weer tovert de alchemiste het goud van de ‘barmhartigheid’ en de ‘liefde’ uit de hoge hoed. Vooral voor haar benadering van de islam heeft dit politieke consequenties. Het valt niet mee om de godsdienst waar Osama ben Laden, Mohammed B. en de zelfmoordterroristen uit Londen, Bali, Madrid, Palestina en Irak allen lid van zijn, om te smelten tot barmhartigheid en liefde. Maar dat gaat dan zo (p. 483): ‘Tegenwoordig is iedereen op deze planeet onze naaste. Wat zich vandaag afspeelt in Afghanistan of Irak zal op een of andere manier morgen zijn weerslag hebben in Londen of Washington. In laatste instantie heeft iedereen meer baat bij ‘liefde’ en ‘zorg’ dan bij eigenbelang of kortzichtige politiek’. Misschien moesten we er ook eens iemand bijhalen die de dingen wat minder door een waas van liefde en barmhartigheid bekijkt, zoals bijvoorbeeld Jessica Stern, een Amerikaanse onderzoekster die in 2003 een boek heeft gepubliceerd dat als ondertitel heeft Why religious militants kill, of een nog nuchterder analist als de Amerikaanse filosoof Lee Harris. Jessica Stern heeft in ieder geval niet geaarzeld om de religieuze moordenaars in hun eigen milieu (of in de gevangenis) op te zoeken, en ze over hun aspiraties vragen te stellen. De woorden liefde, barmhartigheid en zorg komen in de boeken van Lee Harris en Jessica Stern dan ook wat minder voor. ‘De meeste religieuze stromingen kennen in hun historie een aantal schandalige episoden’, schrijft Karen Armstrong (p. 478). Dat klopt, maar voor de ene stroming is het toch wat langer geleden dan voor de andere. Moderne gruwelen gelijkstellen met antieke gruwelen kan helpen om moderne gruwelen in perspectief te zien en ze wat emotielozer te bekijken. Dat is wenselijk. Toch wast dat niet weg dat het Westen onbarmhartige vijanden heeft die hun eigen redenen kunnen hebben (die in hun eigen geschiedenis en godsdienst besloten liggen) om het Westen te haten, geheel los van wat het Westen wel of niet doet. (c) Hans Jansen, 2006 Boekbespreking: De grote transformatie Karen Armstrong is wereldwijd een van de meest gelezen moderne auteurs over godsdienst. In Nederland is haar populariteit groot. Haar laatste boek, De grote transformatie, is zelfs eerder in het Nederlands verschenen dan in Engeland en Amerika in het Engels.
De Nederlandse lezer is met de bijbelse geschiedenis wel enigszins vertrouwd, maar de godsdiensten van India, China en Japan zijn toch wel veel verder weg. Haar verhalen daarover zijn daardoor toch minder gemakkelijk te volgen. Maar kennelijk deert dat de meeste lezers niet. Het gaat er allemaal in als koek. De hoofdstelling van Karen Armstrongs laatste boek is dat in de periode van 900 tot 200 voor Christus er zich in alle godsdiensten een omwenteling heeft voorgedaan. Aan het begin van die periode stond in die godsdiensten het ritueel centraal. Vroomheid was het op de correcte wijze uitvoeren van de voorgeschreven traditionele rituelen. Aan het einde van die periode was dat veranderd. Het ging niet meer om het ritueel, maar de godsdiensten waren verinnerlijkt. Mededogen met de medemens, barmhartigheid en naastenliefde waren centraal komen te staan. Die verschuiving is de ‘grote transformatie’ waar haar boek over gaat. Dat is een grootse visie, de vele eeuwen beslaat. Het is moeilijk om vast te stellen of zo’n brede visie wel helemaal klopt. Bijna niemand is in staat al die godsdiensten en bijbehorende culturen te overzien, en er zit weinig anders op dan Karen Armstrong maar op haar woord te geloven. Het zou natuurlijk wel prettig zijn als inderdaad alle godsdiensten ter wereld zich op goede zaken als naastenliefde concentreerden. Wel is het raar dat, als Karen Armstrong gelijk heeft, er nog zo veel menselijke ellende bestaat, en er nog steeds oorlogen en burgeroorlogen gevoerd worden waarin barmhartigheid en naastenliefde ver te zoeken zijn. Daar zou een verklaring voor moeten worden gevonden. Die verklaring zou mogelijkerwijs de stelling van Karen Armstrong kunnen ontkrachten. Zijn de gelovigen in al die godsdiensten niet gehoorzaam genoeg aan het voorschrift tot menselijk mededogen, of iets er iets anders aan de hand met de menselijke natuur? Er zijn richtingen binnen het reformatorische christendom die het antwoord op die vraag weten. In het bijzonder met de islam is er een probleem, al was het alleen maar omdat Mohammed, de stichter van de beweging die we de islam zijn gaan noemen, van 570 tot 632 na Christus heeft geleefd, dus zo’n achthonderd jaar na de grote transformatie. De vroegste moslims hebben veroveringsoorlogen gevoerd, van Arabië tot Gibraltar en van Poitiers tot Pakistan. Hoe barmhartig was dat tegenover de veelal christelijke bewoners van deze gebieden? Zou het niet barmhartiger geweest zijn hen met rust te laten? Allerlei besluiten van Mohammed worden door Karen Armstrong als een bewijs gezien van de principiële vredelievendheid van Mohammed. Ook bijvoorbeeld zijn opdracht aan zijn volgelingen om samen met hem ongewapend de pelgrimstocht naar Mekka te ondernemen, dat toen nog in niet-moslimse, heidense handen was. Het zou kunnen dat Karen Armstrong daar gelijk in heeft. Ook veel moslims zien het zo. Het Westen heeft de moslims in Bosnië en Kosovo weten te redden van de Serviërs. Het Westen steunt het islamitische Pakistan tegen India, heeft Arafat bij herhaling gered van zijn Zionistische vijanden, en, vooral, het Westen heeft de afgelopen dertig jaar ruimhartig miljoenen moslimse migranten opgenomen. Allemaal blijken van vijandschap jegens de islam? Een gebrek aan barmhartigheid dat met daden van terreur bestraft moeten worden? Karen Armstrongs opvatting dat het in alle godsdiensten ‘eigenlijk’ om naastenliefde en barmhartigheid gaat, of zou moeten gaan, zou wel eens doodgewoon een naïeve projectie van haar eigen opvattingen kunnen zijn. (c) Hans Jansen, 2005 Debatteer mee op ons Forum! |
